⬛ HR Insight

โบนัสตามผลงาน เงินก้อนนี้มาจากไหน

“โบนัสที่จ่ายเท่ากันทุกคน ยังเรียกว่าจ่ายตามผลงานได้อยู่หรือเปล่า”

---

ปลายปีบริษัทประกาศจ่ายโบนัส 3 เดือนเท่ากันทุกคน เพราะปีนี้กำไรดีกว่าเป้า พนักงานคนหนึ่งที่ดูแลโครงการใหญ่จนสำเร็จ ทำงานหนักมาทั้งปี ได้ 3 เดือน ส่วนเพื่อนร่วมทีมที่ทำงานพอผ่านไปวัน ๆ ก็ได้ 3 เดือนเท่ากัน

คนแรกมองสลิปเงินเดือนแล้วนึกในใจว่า ถ้าสุดท้ายก็ได้เท่ากันอยู่ดี ปีหน้าจะทุ่มเทขนาดนี้ไปทำไม

องค์กรนี้จ่ายโบนัสตามผลประกอบการจริง แต่ยังไม่ได้จ่ายตามผลงานของพนักงาน สองอย่างนี้เป็นคนละเรื่องกัน และเรื่องแรกที่ต้องแยกให้ออกก่อน คือเงินก้อนที่เอามาจ่ายนั้นมาจากไหน

---

เงินโบนัสก้อนนี้มาจากไหน

ก่อนจะพูดว่าใครควรได้เท่าไหร่ ต้องรู้ก่อนว่าเงินก้อนที่จะเอามาแบ่งมาจากไหน ในทางปฏิบัติมีอยู่สามทางหลัก

ทางแรก ผูกกับผลประกอบการ องค์กรกันกำไรส่วนหนึ่งมาตั้งเป็นวงเงินโบนัส ปีไหนกำไรดีก้อนเงินก็ใหญ่ ปีไหนกำไรหดก็เล็กลงตาม วิธีนี้ทำให้พนักงานกับองค์กรอยู่บนเรือลำเดียวกันจริง ๆ

ทางที่สอง ตั้งเป็นงบประมาณที่คณะกรรมการอนุมัติไว้ล่วงหน้า เช่น กันไว้เท่ากับสามเท่าของเงินเดือนรวมทั้งองค์กร แล้วบริหารให้อยู่ในกรอบนั้น วิธีนี้คุมต้นทุนได้แน่นอน แต่ผูกกับผลประกอบการหลวมกว่า

ทางที่สาม ระบุไว้ในสัญญาจ้างหรือข้อตกลงสภาพการจ้าง เช่น รับปากว่าจ่ายโบนัสอย่างต่ำสองเดือนทุกปี ก้อนเงินนี้จ่ายแน่นอนไม่ว่าปีนั้นจะเป็นยังไง

ที่มาต่างกัน ทำให้โบนัสสามก้อนนี้ต่างกันคนละเรื่อง และองค์กรจำนวนมากมีทั้งสามทางปนกันอยู่โดยไม่ได้แยกให้พนักงานเห็น

โบนัสการันตี ไม่ใช่เงินจูงใจ

โบนัสที่มาจากทางที่สาม คือส่วนที่การันตีไว้แน่นอน จ่ายเท่ากันทุกปีไม่ว่าผลงานพนักงานหรือผลประกอบการองค์กรจะเป็นยังไง

เงินก้อนนี้ก็คือค่าตอบแทนคงที่ที่เลื่อนไปจ่ายทีเดียวตอนปลายปี ไม่ต่างจากเงินเดือนที่แบ่งจ่ายเป็นก้อนใหญ่ปีละครั้ง มันช่วยดึงดูดคนตอนรับเข้าทำงานได้ เพราะผู้สมัครเอาไปคิดรวมเป็นผลตอบแทนทั้งปีได้เลย แต่มันจูงใจให้ใครทำงานหนักขึ้นไม่ได้ เพราะทำมากทำน้อยก็ได้เท่าเดิม

เพราะงั้นตอนออกแบบ ต้องแยกให้ชัดตั้งแต่ต้นว่าส่วนไหนคือส่วนที่การันตี และส่วนไหนคือส่วนที่ขึ้นกับผลงาน แล้วสื่อสารให้พนักงานเข้าใจตรงกัน

โบนัสตามผลงาน ต้องดูผลงานสองอย่าง

โบนัสที่จ่ายตามผลงานจริง ต้องดูผลงานสองอย่างพร้อมกัน

อย่างแรกคือผลงานขององค์กร ตอบว่าปีนี้มีเงินให้แบ่งกันเท่าไหร่ อย่างที่สองคือผลงานของพนักงานแต่ละคน ตอบว่าใครได้เท่าไหร่จากก้อนเงินที่มี

เหมือนเรือประมงที่ออกทะเลกันทั้งลำ ปลาที่จับได้ทั้งลำคือผลงานขององค์กร ส่วนการแบ่งปลาให้ลูกเรือแต่ละคนคือผลงานรายบุคคล ปีที่ปลาน้อย ทุกคนได้น้อยลงตามกัน แต่คนที่ลงแรงมากที่สุดก็ยังควรได้มากกว่าคนที่นั่งดูอยู่บนเรืออยู่ดี

องค์กรที่ดูแค่ผลงานขององค์กร ก็คือบริษัทในตอนต้นเรื่อง กำไรดีก็แบ่งเท่ากันทุกคน พนักงานเก่งกับพนักงานที่ทำงานพอผ่านได้เท่ากัน ส่วนองค์กรที่ดูแค่ผลงานของพนักงาน จ่ายโบนัสก้อนโตให้พนักงานเก่งทั้งที่ปีนั้นองค์กรขาดทุน ซึ่งอธิบายกับผู้ถือหุ้นไม่ได้

ปีที่กำไรหด ก้อนเงินก็หดตาม

ลองดูผลงานขององค์กรด้วยตัวเลข สมมติทีมหนึ่งมีพนักงานสี่คน เงินเดือนรวมกัน 160,000 บาทต่อเดือน

ปีที่กำไรดีกว่าเป้า องค์กรกันเงินโบนัสไว้เท่ากับสามเท่าของเงินเดือนรวม ก้อนเงินสำหรับทีมนี้จึงเป็น 480,000 บาท ปีถัดมากำไรหดลง องค์กรกันไว้ได้แค่สองเท่า ก้อนเงินเหลือ 320,000 บาท หายไปหนึ่งในสามจากปีก่อน

ก้อนเงินที่หดลงนี้กระทบพนักงานทุกคนในทีมพร้อมกัน ไม่ว่าใครจะผลงานดีแค่ไหน เพราะปลาที่จับได้ทั้งลำมีน้อยลงจริง ๆ พนักงานที่ผลงานดีเด่นในปีที่กำไรหด จึงได้น้อยกว่าพนักงานผลงานดีเด่นในปีที่กำไรดี ทั้งที่ทำงานเก่งเท่ากัน

แต่ภายในก้อนเงินที่เหลือ พนักงานผลงานดีเด่นก็ยังควรได้มากกว่าพนักงานที่ทำงานพอผ่านอยู่ดี ก้อนเงินเล็กลงไม่ใช่เหตุผลที่จะเลิกแยกแยะผลงาน

---

โดย ประคัลภ์ ปัณฑพลังกูร | ที่ปรึกษาด้านการบริหารทรัพยากรบุคคล | Think People Consulting